Theo truyền thuyết, vào ngày 15/7/1925, sau một đêm bão tố mịt mùng, một xác cá Ông (cá Voi) dài 20,3 mét trôi dạt vào Vàm Xoáy được các ngư dân cao niên như: cụ Nguyễn Hữu Định, cụ Nguyễn Văn Học, cụ Mai Văn Lầu, cụ Huỳnh Văn Dỏng, cụ Nguyễn Văn Tiền, cụ Võ Văn Trí, cụ Phan Văn Vị đã thỉnh xác cá Ông về vàm Rạch Ruộng cất Lăng thờ cúng vị Ân ngư (người bạn đường của ngư phủ trên biển cả).

Đến năm 1943, tàu Pháp tuần tiễu bắn đạn pháo vào làm cháy Lăng Ông, ngư dân Sông Đốc đã liều mình trong lửa đỏ để cứu hài cốt của cá Ông, nhưng đã bị cháy gần hết chỉ còn 2 xương cạnh hàm của cá Ông. Phần hài cốt đó cháy sém nên ngư dân đã quấn vải đỏ và lập Lăng mới tại vàm Sông Đốc để tiếp tục thờ cúng cá Ông; ngư dân đã thành lập Vạn Lăng Ông để cùng nhau đoàn kết trong lao động sản xuất, trong sinh hoạt cộng đồng mà đặc biệt là những ngư dân làm nghề biển, các ngư phủ yêu nghề biển cùng các thương nhân kinh doanh, chế biến hải sản và các tiểu thương làm dịch vụ nghề cá cùng đoàn kết, giúp đỡ nhau về vốn và kinh nghiệm ngư nghiệp. Để thực hiện tốt việc thờ cúng và Lễ hội tại Lăng Ông, “Vạn dân” đã bầu ra Ban Trị Sự Lăng Ông để đại diện ngư dân nơi đây phụ trách công việc trị sự và đối ngoại.

Nghi thức cúng Cá Ông tại chính điện Lăng Ông Nam Hải Sông Đốc

Với sự giúp đỡ của ngư dân thập phương, sự quan tâm quản lý điều hành của Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch tỉnh Cà Mau và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, Lăng Ông đã được tôn tạo, trùng tu và nâng cấp nhiều lần, trở thành một di tích lịch sử Văn hóa tôn kính, một biểu tượng tinh thần cao đẹp của ngư dân và ngành ngư nghiệp tỉnh Cà Mau. Ngày 25/7/2018, Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau ban hành Quyết định số 1170/QĐ-UBND xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với Lăng Ông Nam Hải - Sông Đốc.

Đã tròn 100 năm qua, cứ vào trung tuần tháng 02 âm lịch, cửa sông Ông Đốc lại nhộn nhịp hẳn lên với nhiều hoạt động tín ngưỡng, văn hóa, thể thao gắn liền với Lễ hội Nghinh Ông. hàng chục ngàn du khách thập phương hội tụ về đây hòa mình vào lễ hội Nghinh Ông. Đến với Lễ hội, du khách dễ dàng ra khơi cùng đoàn tàu rước cá Ông (ngày 15/2 âm lịch). Khi đó du khách sẽ được hòa mình vào biển cả bao la; đến với bầu trời vào xuân trong veo, từng cánh hải âu chao liệng trong không gian cao vút; hàng ngàn con tàu đánh bắt thủy sản cùng đồng hành với hàng chục ngàn  du khách tiến xa ra biển đón linh hồn cá Ông về với Lăng Ông. Vào các ngày diễn ra lễ hội, ngư dân có dịp tỏ lòng tri ân đối với vị “Thần cá” đã từng chống chọi với bão tố giữa biển khơi bao la, liều mình cứu lấy sinh linh của ngư dân gặp nạn, thực hư thế nào chưa rõ nhưng đây là truyền thuyết mang tính nhân văn sâu sắc, phù hợp với truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam. Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia vào ngày 03/02/2021.

Ra khơi Nghinh Ông - Ảnh: Dư Minh Chiến

Đồng hành cùng với Lễ hội, năm nay Ủy ban nhân dân huyện Trần Văn Thời kết hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau tổ chức nhiều hoạt động có quy mô hơn mọi năm như: Trưng bày hình ảnh, hiện vật liên quan đến lễ hội Nghinh ông Sông Đốc; tổ chức giải Bóng đá nam; Cầu lông; Bóng chuyền nam; Đua xe đạp; Kéo co, Nhảy bao bố, bơi thúng và vá lưới; tổ chức giao lưu đờn ca tài tử giữa các Câu lạc bộ "Đờn ca tài tử" trên địa bàn huyện; tổ chức chương trình nghệ thuật phục vụ Nhân dân, bắn pháo hoa tầm thấp; Kết nối Công ty lữ hành hình thành tuor du lịch tham quan Lễ hội và các di tích lịch sử văn hóa như: Hòn Đá Bạc - Khu lưu niệm nghệ nhân văn hóa dân gian Nguyễn Long Phi (Bác Ba Phi) - Lăng Ông - Cụm tượng đài sự kiện tập kết ra Bắc - Đầm Thị Tường. Đặc biệt, Lễ hội năm nay, sẽ biểu diễn hoạt cảnh cá Ông tái hiện lại sự kiện tâm linh Thần cá cứu ngư dân gặp nạn trên biển. Trong dịp này, thị trấn Sông Đốc lồng ghép tổ chức Đại hội Thể dục thể thao cấp cơ sở lần thứ VII năm 2025. Đây là Đại hội điểm cấp cơ sở của Huyện Trần Văn Thời.

 Đến với Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc, du khách tha hồ thưởng thức hoặc dùng làm quà biếu từ các món ăn đặc sản của vùng biển Tây nam như: Tôm, cua, mực tươi, mực khô, cá biển tươi, cá biển khô các loại.

Từ lâu, Lễ hội Nghinh Ông tại thị trấn Sông Đốc, huyện Trần Văn Thời đã trở thành sự kiện thu hút số đông du khách trong và ngoài tỉnh, là điểm đến không thể nào quên./.